گنجینه‌های پنهان در بهشت( راهنمای کامل زیارت مشاهیر و بزرگان مدفون در حرم امام رضا (ع))

حرم مطهر امام رضا (ع) تنها یک مکان زیارتی نیست، بلکه موزه‌ای زنده از تاریخ، عرفان و هنر اسلامی است. در این مقاله از سایت زواران، سفری متفاوت را در صحن و سرای رضوی آغاز می‌کنیم تا با ستارگان خاک‌نشین و مشاهیر مدفون در حرم آشنا شویم؛ بزرگانی که همسایگی با خورشید هشتم را برگزیدند.

حرم شناسی؛ کشف تاریخ در جوار امام رئوف

سفر به مشهد مقدس همواره با شور و شوق زیارت بارگاه ملکوتی امام رضا (ع) همراه است. اما آیا می‌دانستید که در قدم‌به‌قدم این صحن‌های مقدس، تاریخچه‌ای عظیم و شخصیت‌هایی برجسته آرمیده‌اند؟ مشاهیر مدفون در حرم، مجموعه‌ای بی‌نظیر از عالمان، دانشمندان، عارفان، هنرمندان و شخصیت‌های سیاسی هستند که هر یک در زمان حیات خود، تأثیری شگرف بر تاریخ ایران و اسلام داشته‌اند. برای زائران و گردشگران تور مشهد، شناخت این بزرگان می‌تواند زیارت را به یک کلاس درس تاریخی و معنوی تبدیل کند. بسیاری از زوار تنها نام‌هایی مثل شیخ بهایی یا شیخ نخودکی را شنیده‌اند، اما از داستان‌های حیرت‌انگیز زندگی و کرامات آن‌ها بی‌خبرند. در این مطلب اختصاصی از سایت زواران، قصد داریم نقشه راهی برای زیارت قبور مشاهیر حرم رضوی به شما ارائه دهیم.

چرا بزرگان وصیت می‌کردند در حرم دفن شوند؟

از دیرباز، آرزوی هر شیعه و محب اهل‌بیتی این بوده که پس از مرگ، جسمش در خاک پاک حرم و روحش در پناه شفاعت امام هشتم آرام گیرد. این اشتیاق در میان علما و عرفا دوچندان بوده است. اصطلاح "ستارگان خاک‌نشین" به زیبایی توصیف‌کننده کسانی است که با وجود مقام علمی و اجتماعی بالا، ترجیح دادند در ورودی‌ها و صحن‌ها دفن شوند تا زیر پای زائران امام رضا (ع) باشند. این موضوع نشان‌دهنده اوج تواضع و ارادت بزرگان مدفون در حرم امام رضا (ع) به ساحت مقدس ولایت است.

شیخ بهایی؛ نابغه‌ای در معماری و عرفان

کمتر کسی است که به مشهد سفر کند و نام شیخ بهایی را نشنیده باشد. بهاءالدین محمد بن حسین عاملی، معروف به شیخ بهایی، یکی از نوابغ قرن دهم و یازدهم هجری است که ردپای علم و دانش او در جای‌جای معماری حرم مطهر و حتی شهرهایی مثل اصفهان دیده می‌شود. او نه تنها یک فقیه و عارف برجسته بود، بلکه در ریاضیات، نجوم و مهندسی نیز سرآمد دوران خود محسوب می‌شد.

رازهای معماری و محل دقیق قبر شیخ بهایی

قبر شیخ بهایی در یکی از پرترددترین رواق‌های حرم، یعنی رواق شیخ بهایی (بین صحن آزادی، رواق امام خمینی و دارالزهد) قرار دارد. سنگی شیشه‌ای و زیبا بر روی مزار او نصب شده که اشعاری از خود شیخ بر آن حک شده است. گفته می‌شود طراحی صحن انقلاب (صحن عتیق) و بسیاری از محاسبات مهندسی حرم رضوی زیر نظر او انجام شده است. داستان‌های زیادی درباره نبوغ او، از جمله طراحی سیستم گرمایش حمام شیخ بهایی با یک شمع و تقسیم آب زاینده‌رود، وجود دارد که نشان از هوش سرشار این دانشمند مدفون در حرم دارد. زیارت مزار او، ادای احترام به علم و هنر ایرانی-اسلامی است.

شیخ حسنعلی نخودکی؛ عارف صاحب کرامت و گره‌گشا

شاید شلوغ‌ترین نقطه در صحن انقلاب اسلامی، پس از پنجره فولاد، مزار شیخ حسنعلی نخودکی اصفهانی باشد. او یکی از عرفای نامدار معاصر است که به دلیل زهد، تقوا و داشتن کرامات عجیب، جایگاه ویژه‌ای در دل مردم دارد. زائران بسیاری برای گرفتن حاجت و رفع گرفتاری‌ها به کنار مزار او می‌روند و فاتحه‌ای نثار روح بلندش می‌کنند.

دستورالعمل‌های حاجت‌روایی و محل دفن

مزار شیخ نخودکی در ضلع شمالی صحن انقلاب، درست جنب ایوان عباسی قرار دارد. او وصیت کرده بود در جایی دفن شود که زیر پای زائران امام رضا (ع) باشد، به همین دلیل سنگ قبر او هم‌سطح زمین بود (هرچند اکنون سکویی برای نشان‌گذاری دارد). شهرت اصلی شیخ نخودکی به دلیل دستورالعمل‌های خاصی است که برای ختم سوره‌های قرآن (به‌ویژه سوره یاسین) و نماز جهت گره‌گشایی از مشکلات مادی و معنوی به شاگردانش می‌داد. هنوز هم بسیاری از زائران با عمل به توصیه‌های این عارف مدفون در حرم، حاجت‌روا می‌شوند.

شیخ طبرسی؛ مفسری که از قبر بازگشت

در میان مشاهیر تاریخی حرم رضوی، داستان زندگی شیخ طبرسی از همه شنیدنی‌تر است. امین‌الاسلام فضل بن حسن طبرسی، صاحب تفسیر ارزشمند «مجمع‌البیان»، دانشمندی بزرگ در قرن ششم هجری بود. مقبره او اکنون در فضایی سرسبز و زیبا در شمال حرم مطهر، معروف به باغ رضوان یا بست شیخ طبرسی قرار دارد و دارای گنبد و بارگاهی مشخص است.

ماجرای عجیب زنده شدن پس از مرگ

روایت مشهوری درباره شیخ طبرسی وجود دارد که مو را به تن سیخ می‌کند. گفته می‌شود او در جوانی دچار سکته‌ای ناقص شد و اطرافیان به گمان فوت، او را دفن کردند. شیخ در قبر به هوش آمد و نذر کرد اگر از این مهلکه نجات یابد، تفسیری گرانسنگ بر قرآن بنویسد. دست بر قضا، کفن‌دزدی به قصد سرقت کفن، قبر را نبش می‌کند و باعث نجات شیخ می‌شود. شیخ طبرسی پس از نجات، به نذر خود وفا کرد و تفسیر مجمع‌البیان را نگاشت. این داستان شگفت‌انگیز، بازدید از مقبره این مفسر بزرگ قرآن در مشهد را برای گردشگران جذاب‌تر می‌کند.

علامه محمدتقی جعفری؛ فیلسوف گفتگوهای شرق و غرب

در میان چهره‌های معاصر، نام علامه محمدتقی جعفری همچون ستاره‌ای می‌درخشد. او فیلسوف، عارف و متفکری بود که سعی داشت پلی میان فلسفه اسلامی و اندیشه‌های غربی بسازد. شرح‌های او بر نهج‌البلاغه و مثنوی معنوی مولوی، از شاهکارهای ادبی و فلسفی قرن اخیر محسوب می‌شوند.

تواضع علمی در رواق دارالزهد

پیکر مطهر علامه جعفری در رواق دارالزهد حرم مطهر آرام گرفته است. او با وجود دانش بیکران و مکاتبات علمی با فیلسوفان بزرگی همچون برتراند راسل، شخصیتی بسیار خاکی، شوخ‌طبع و مردمی داشت. زیارت مزار علامه جعفری، فرصتی است برای تفکر در باب حکمت و عقلانیت دینی. حضور چنین شخصیت‌های علمی در حرم امام رضا، نشان‌دهنده جایگاه رفیع علم در مکتب تشیع است.

پیر پالان‌دوز؛ نماد کسب روزی حلال و عرفان عملی

اگر از خروجی نواب صفوی حرم مطهر خارج شوید، بنایی زیبا با گنبدی پیازی شکل و کاشی‌کاری‌های چشم‌نواز توجه شما را جلب می‌کند. اینجا آرامگاه شیخ محمد عارف عباسی، معروف به پیر پالان‌دوز است. او از عرفای بزرگ قرن دهم هجری و هم‌عصر شیخ بهایی بود که مسیری متفاوت را در عرفان طی کرد.

کیمیاگری که پاره‌دوزی می‌کرد

درس بزرگی که پیر پالان‌دوز به زائران می‌دهد، درس ساده‌زیستی و تلاش برای نان حلال است. با اینکه او مقام عرفانی بسیار بالایی داشت و نقل شده که از علم کیمیا باخبر بود، اما هرگز از قدرت‌های معنوی برای ثروت‌اندوزی استفاده نکرد و تا پایان عمر با پاره‌دوزی و پالان‌دوزی امرار معاش می‌کرد. مقبره او یکی از مکان‌های دیدنی مذهبی مشهد است که زائران خاص خود را دارد و فضای معنوی آن بسیار آرامش‌بخش است.

شیخ حر عاملی؛ پاسدار احادیث شیعه

یکی دیگر از استوانه‌های علمی مدفون در حرم، شیخ حر عاملی است. اگر به صحن انقلاب بروید، در ایوان شمالی و جنب مدرسه میرزا جعفر، مزار این محدث بزرگ را خواهید یافت. او نویسنده کتاب عظیم «وسائل الشیعه» است که یکی از چهار منبع اصلی استنباط احکام برای فقهای شیعه محسوب می‌شود. تلاش‌های خستگی‌ناپذیر او در جمع‌آوری و حفظ احادیث اهل‌بیت (ع)، حقی بزرگ بر گردن شیعیان دارد.

سایر ستارگان آرمیده در حریم رضوی

لیست مشاهیر مدفون در حرم امام رضا به همین چند نام ختم نمی‌شود. صدها چهره شاخص دیگر در گوشه و کنار این بهشت زمینی آرمیده‌اند. از جمله شهید هاشمی‌نژاد (از مبارزان انقلاب اسلامی مدفون در رواق دارالاسلام)، ادیب نیشابوری (شاعر و ادیب برجسته) و حتی شخصیت‌های تاریخی مانند عباس میرزا (ولیعهد قاجار و فرمانده جنگ‌های ایران و روس مدفون در رواق دارالحفاظ). هر سنگ قبر در این حرم، داستانی از عشق، علم و مبارزه را در دل خود پنهان کرده است که برای زائران کنجکاو، دنیایی از معنا را می‌گشاید.

سوالات متداول درباره مشاهیر حرم امام رضا (ع)

۱. قبر شیخ نخودکی دقیقاً کجای حرم است و چه زمانی می‌توان زیارت کرد؟
مزار شیخ نخودکی در ضلع شمالی صحن انقلاب اسلامی (صحن عتیق)، جنب ایوان عباسی قرار دارد. این مکان در فضای باز صحن است و به‌صورت ۲۴ ساعته امکان زیارت و قرائت فاتحه وجود دارد، هرچند در ساعات شلوغی ممکن است ازدحام جمعیت زیاد باشد.

۲. آیا مقبره پیر پالان‌دوز داخل حرم است یا بیرون؟
مقبره پیر پالان‌دوز از نظر موقعیت مکانی در ضلع شمال شرقی مجموعه حرم قرار گرفته است. ورودی اصلی آن در ابتدای خیابان نواب صفوی است و دارای بنا و گنبد مستقل می‌باشد که زائران می‌توانند جداگانه به زیارت آن بروند.

۳. معروف‌ترین دانشمند مدفون در حرم کیست؟
شیخ بهایی به دلیل جامعیت در علوم مختلف (معماری، ریاضی، نجوم، فقه و عرفان) و آثار مشهود معماری‌اش در ایران، مشهورترین دانشمند مدفون در حرم مطهر رضوی محسوب می‌شود.

۴. آیا برای پیدا کردن قبور مشاهیر راهنما وجود دارد؟
بله، شما می‌توانید از خادمان بخش «پاسخگویی به سوالات شرعی و اعتقادی» یا دفاتر راهنمای زائر که در مبادی ورودی و صحن‌ها مستقر هستند، آدرس دقیق رواق‌ها و محل دفن بزرگان را بپرسید. همچنین تابلوهای راهنما در رواق‌ها نصب شده است.

تاریخ انتشار : 1404/10/11