نقاره‌زنی؛ نوای تاریخچه، فلسفه و زمان‌های نقاره‌زنی در حرم مطهر

نقاره‌زنی در حرم مطهر رضوی، تنها یک آیین سنتی نیست؛ بلکه سمفونی عشق و ارادت است که قرن‌هاست در آسمان مشهد طنین‌انداز می‌شود. اگر مسافر مشهد هستید یا دلتان هوای صحن و سرای امام مهربانی‌ها را کرده است، این راهنمای کامل به شما می‌گوید که راز این طبل‌ها چیست، دقیقا چه زمانی نواخته می‌شوند و بهترین مکان برای تماشای این مراسم باشکوه کجاست. با زواران همراه باشید تا نوای تاریخ را بشنوید.

تاریخچه نقاره‌زنی؛ سفری از ایران باستان تا صحن عتیق

صدای طبل و کرنا در آسمان مشهد، نوایی آشناست که نه‌تنها زائران، بلکه مجاوران قدیمی حرم نیز با آن زندگی کرده‌اند. اما ریشه این سنت کجاست؟ تاریخچه نقاره‌زنی یکی از جذاب‌ترین مباحث برای گردشگران مذهبی و تاریخ‌دوستان است. این رسم کهن، ریشه‌ای عمیق در فرهنگ ایران باستان دارد. در روزگاران قدیم، استفاده از ادوات موسیقی نظامی و کوبه‌ای کاربردهای متفاوتی داشته است. از اعلام جنگ و صلح به سپاهیان گرفته تا خبررسانی رویدادهای مهم، همگی با نوای بلند طبل‌ها انجام می‌شده است. اما مهم‌ترین کاربرد آن، تکریم پادشاهان و حکام وقت بود. نواختن نقاره در هنگام طلوع و غروب خورشید، نمادی از اقتدار و شکوه حاکمان به شمار می‌رفت.

با ورود اسلام به ایران و تغییر ساختارهای فرهنگی، این سنت نه‌تنها از بین نرفت، بلکه رنگ و بویی آسمانی گرفت. ایرانیان که ارادت ویژه‌ای به اهل بیت (ع) داشتند، تمام آداب و رسوم تکریم بزرگان را برای ائمه اطهار نیز به کار گرفتند. بدین ترتیب، نقاره‌زنی که روزی برای پادشاهان زمینی نواخته می‌شد، به ابزاری برای عرض ارادت به پادشاه حقیقی دل‌ها، حضرت رضا (ع) تبدیل شد.

آغاز رسمی نقاره‌زنی در حرم امام رضا (ع)

اگر بخواهیم دقیق‌ترین اسناد تاریخی را بررسی کنیم، ردپای آغاز رسمی نقاره‌زنی در حرم مطهر رضوی به دوره تیموریان و قرن نهم هجری بازمی‌گردد. در اسناد آمده است که «میرزا ابوالقاسم بابر»، نوه گوهرشاد خاتون (بانوی نیکوکاری که مسجد گوهرشاد را بنا کرد)، اولین کسی بود که دستور داد در حرم مطهر نقاره نواخته شود. او که در آن زمان حاکم خراسان بود، معتقد بود شکوه بارگاه رضوی باید با صدایی رسا به گوش جهانیان برسد. این رسم زیبا در دوران صفویه که تشیع مذهب رسمی کشور شد، با نظم و ترتیب بیشتری ادامه یافت. در دوره‌های افشاریه و قاجاریه نیز پادشاهان اهتمام ویژه‌ای به حفظ و نگهداری نقاره‌خانه داشتند. جالب است بدانید این سنت صدها ساله، جز در برهه‌هایی کوتاه از تاریخ (مانند دوران ممنوعیت‌های مذهبی رضاخانی)، هرگز متوقف نشده و همچنان با همان شور و حرارت اجرا می‌شود.

فلسفه نقاره‌زنی؛ چرا در حرم طبل و شیپور می‌زنند؟

شاید برای بسیاری از زائران که برای اولین بار با صدای بلند طبل و شیپور در فضای معنوی حرم مواجه می‌شوند، این سوال پیش بیاید که در مکانی که باید مهد سکوت و دعا باشد، دلیل این سروصدا چیست؟ فلسفه نقاره‌زنی در حرم امام رضا (ع) بسیار عمیق‌تر از یک موسیقی ساده است و چندین وجه نمادین و کاربردی دارد که دانستن آن‌ها، لذت شنیدن این نوا را دوچندان می‌کند.

ادای احترام به سلطان خراسان

مهم‌ترین فلسفه این آیین، ادای احترام و بزرگداشت مقام والای امام رضا (ع) است. در فرهنگ ایرانی و اسلامی، امام هشتم به عنوان «سلطان سریر ارتضا» و شاه خراسان شناخته می‌شوند. همان‌طور که در گذشته برای پادشاهان و امیران به نشانه قدرت و عظمت نقاره می‌زدند، خادمان و شیعیان این رسم را برای امام خود حفظ کردند تا بگویند پادشاه واقعی و ماندگار، تنها این خاندان هستند. صدای نقاره، اعلام حضور در محضر پادشاهی است که حکومتش بر دل‌هاست.

اعلام زمان نماز و پایان وقت شرعی

یکی دیگر از جنبه‌های کاربردی نقاره‌زنی، اطلاع‌رسانی زمان‌های شرعی است. در گذشته که ساعت‌های دقیق و ابزارهای امروزی وجود نداشت، صدای بلند نقاره‌خانه بهترین راهنما برای مردم شهر مشهد بود. نقاره‌ها معمولاً نزدیک به طلوع و غروب آفتاب زده می‌شوند. این نوا در صبحگاهان، هشداری است برای پایان وقت نماز صبح و طلوع خورشید، و در شامگاهان، نشان‌دهنده پایان وقت نماز عصر و نزدیک شدن به غروب آفتاب است. این آوا به مؤمنین یادآوری می‌کند که اگر نمازشان را به جا نیاورده‌اند، بشتابند تا قضا نشود.

نوای شادی و اعلام شفا

نقاره‌زنی همیشه بر مدار یک ریتم ثابت نیست. در اعیاد مذهبی و جشن‌های بزرگ شیعیان، نوای نقاره بشارت‌دهنده شادی و سرور است. اما شاید زیباترین و تکان‌دهنده‌ترین لحظه نقاره‌زنی، زمانی است که بیماری در حرم شفا می‌گیرد. در این لحظات خاص، نقاره‌خانه خارج از نوبت شروع به نواختن می‌کند که به آن «نقاره شفا» می‌گویند. این صدا، پیامی است برای تمام زائران که معجزه‌ای رخ داده و دلی شاد شده است.

آشنایی با ابزارها و اصطلاحات نقاره‌خانه حرم

ساختمان نقاره‌خانه یکی از زیباترین بناهای معماری حرم است که با کاشی‌کاری‌های فیروزه‌ای و مقرنس‌های دیدنی، در بالای ایوان شرقی صحن انقلاب (که به صحن عتیق یا سقاخانه معروف است) قرار دارد. خادمان این بخش که با لباس‌های فرم مخصوص و با وقار خاصی در ارتفاع می‌ایستند، به «عمله شکوه» یا «نقاره‌چی» شهرت دارند. این افراد نسل در نسل افتخار خادمی در این بخش را داشته‌اند و مهارت نواختن را سینه به سینه منتقل کرده‌اند.

کرنا و طبل؛ دو رکن اصلی اجرا

در اجرای مراسم نقاره‌زنی از دو ساز اصلی استفاده می‌شود: کرنا و طبل (نقاره). کرنا: سازی بادی و بسیار بلند است که طول آن گاهی به بیش از یک متر می‌رسد. صدای کرنا بم، کشیده و بسیار رساست که تا مسافت‌های دور شنیده می‌شود. معمولاً در هر اجرا ۴ تا ۵ نوازنده کرنا حضور دارند. نکته جالب و عرفانی درباره کرنا این است که نوای آن بی‌معنی نیست؛ بلکه ذکری نمادین را تکرار می‌کند. قدیمی‌ها معتقدند صدای کرنا می‌گوید: «سلطان دنیا و عقبی علی بن موسی الرضا». طبل (نقاره): طبل‌های بزرگ مسی که روی پایه‌های مخصوص قرار دارند و با دو چوب ساده نواخته می‌شوند. طبل‌ها وظیفه نگه داشتن ریتم را بر عهده دارند و به اصطلاح «شادمانه» می‌زنند. طبل‌ها در طول مراسم در چهار نوبت نواخته می‌شوند که به آن‌ها «دست» می‌گویند (دست اول، دوم، سوم و چهارم). ترکیب صدای کوبنده طبل و ناله‌ی کشیده کرنا، هارمونی عجیبی ایجاد می‌کند که دل هر شنونده‌ای را می‌لرزاند.

زمان‌های دقیق نقاره‌زنی؛ کی به حرم برویم؟

برای زائرانی که مشتاق دیدن این مراسم از نزدیک هستند، دانستن زمان دقیق اجرا بسیار حیاتی است. نقاره‌زنی زمان‌بندی دقیق و مشخصی دارد که تابع طلوع و غروب خورشید و تقویم قمری است. در ادامه برنامه کامل آن را شرح می‌دهیم:

۱. نقاره‌های یومیه (روزانه)

این مراسم در تمام روزهای سال (به جز ایام سوگواری که در ادامه توضیح داده می‌شود) در دو نوبت ثابت انجام می‌شود. اگر می‌خواهید این صحنه را ببینید، باید کمی سحرخیز باشید یا عصر خود را در حرم بگذرانید:
نوبت اول (صبح): حدود ۲۰ دقیقه مانده به طلوع آفتاب شروع می‌شود و تا لحظه طلوع ادامه دارد.
نوبت دوم (عصر): حدود ۲۰ دقیقه مانده به غروب آفتاب آغاز شده و با غروب خورشید پایان می‌یابد.

۲. نقاره‌های مناسبتی و اعیاد

حرم مطهر در اعیاد حال و هوای دیگری دارد. در شب‌ها و روزهای ولادت ائمه اطهار (ع) و اعیاد بزرگ اسلامی (مانند عید فطر، قربان، غدیر خم و مبعث پیامبر)، علاوه بر نوبت‌های روزانه، نقاره‌زنی فوق‌العاده در ساعات خاصی انجام می‌شود:
شب عید: معمولاً یک ساعت بعد از غروب آفتاب و اقامه نماز مغرب و عشا نواخته می‌شود.
روز عید: حدود ساعت ۸ صبح (تقریباً یک ساعت بعد از طلوع آفتاب) به نشانه جشن و شادمانی اجرا می‌شود.

۳. برنامه ویژه ماه مبارک رمضان

ماه رمضان در مشهد و حرم رضوی حال و هوای منحصر به فردی دارد. برنامه نقاره‌زنی نیز در این ماه تغییر می‌کند تا با اوقات روزه‌داری هماهنگ شود:
سحرگاهان: حدود ۲ ساعت مانده به اذان صبح نقاره‌ها نواخته می‌شوند. این رسم قدیمی برای بیدار کردن مردم شهر جهت خوردن سحری و آماده شدن برای عبادت بوده است.
افطار: حدود ۱۵ دقیقه قبل از غروب آفتاب و اذان مغرب، نقاره‌ها به صدا درمی‌آیند تا نزدیکی زمان افطار را اعلام کنند و روزه‌داران را به استقبال نماز و افطار ببرند.

۴. چه زمانی نقاره‌خانه تعطیل است؟ (ایام ممنوعیت)

احترام به اهل بیت (ع) اساس کار نقاره‌خانه است. بنابراین در ایام سوگواری، شهادت ائمه اطهار (ع) و به طور کلی در دو ماه محرم و صفر، نقاره‌خانه به نشانه عزا تعطیل است و هیچ صدایی از آن برنمی‌خیزد. سکوت نقاره‌خانه در این ایام، خود گویای حزن و اندوه حاکم بر حرم است.

سوالات متداول درباره نقاره‌زنی حرم

در این بخش به پرتکرارترین سوالات زائران درباره مراسم نقاره‌زنی پاسخ می‌دهیم:

۱. بهترین مکان برای دیدن مراسم نقاره‌زنی کجاست؟

بهترین دید به نقاره‌خانه، از وسط «صحن انقلاب» (صحن عتیق یا سقاخانه) است. اگر روبروی ایوان طلا بایستید و به سمت چپ (ایوان شرقی) نگاه کنید، نقاره‌خانه را در بالای ایوان خواهید دید.

۲. آیا در روزهای شهادت هم نقاره می‌زنند؟

خیر. در ایام شهادت ائمه، وفات‌ها و همچنین کل ماه‌های محرم و صفر، نقاره‌زنی انجام نمی‌شود.

۳. مدت زمان نقاره‌زنی چقدر است؟

مراسم نقاره‌زنی معمولاً حدود ۲۰ دقیقه طول می‌کشد.

۴. آیا خانم‌ها می‌توانند از نقاره‌خانه بازدید کنند؟

ورود به داخل ساختمان نقاره‌خانه برای عموم (چه آقایان و چه خانم‌ها) ممنوع است و فقط خادمان مخصوص اجازه ورود دارند. اما تماشای مراسم از داخل صحن برای همه آزاد است.

۵. نقاره شفا چیست و کی زده می‌شود؟

زمانی که بیماری در حرم به طور قطعی شفا پیدا می‌کند و این موضوع توسط خدام تایید می‌شود، نقاره‌خانه بلافاصله و خارج از نوبت شروع به نواختن می‌کند تا این خبر خوش را اعلام کند. زمان مشخصی ندارد و بستگی به رخداد معجزه دارد.

تاریخ انتشار : 1404/10/11