راز سقاخانه اسماعیل طلا؛ داستان شنیدنی سردار نادرشاه و گنبد طلایی صحن انقلاب

در میان تمام زیبایی‌های خیره‌کننده و معنوی حرم مطهر رضوی، گنبدی کوچک و طلایی در قلب صحن انقلاب (صحن عتیق) خودنمایی می‌کند که قرن‌هاست نه‌تنها جسم تشنه‌کامان را سیراب می‌کند، بلکه روحی از عشق، ارادت و تاریخ را در کالبد زائران می‌دمد. «سقاخانه اسماعیل طلا» که به جرأت می‌توان آن را مشهورترین سقاخانه ایران دانست، نمادی از پیوند تاریخ و مذهب است. اما اسماعیل که بود و چرا نامش بر این بنای مقدس در کنار نام امام هشتم (ع) ماندگار شد؟ در این مقاله اختصاصی از سایت زواران، پرده از راز این بنای تاریخی برمی‌داریم و سفری به دوران افشاریه خواهیم داشت.

تاریخچه سقاخانه اسماعیل طلا؛ شاهکار معماری از سنگ هرات تا طلای نادری

سقاخانه اسماعیل طلا که در اسناد تاریخی و رسمی با نام «سقاخانه نادری» نیز شناخته می‌شود، یکی از قدیمی‌ترین، اصیل‌ترین و نمادین‌ترین بناهای موجود در مجموعه حرم مطهر امام رضا (ع) است. برای درک عظمت این بنا باید به قرن دوازدهم هجری قمری بازگردیم. سنگ بنای اولیه این اثر ماندگار در دوران حکومت مقتدر **نادرشاه افشار** گذاشته شد. طبق مستندات تاریخی، این سقاخانه بین سال‌های ۱۱۴۴ تا ۱۱۴۵ هجری قمری و دقیقاً در نقطه کانونی صحن عتیق (که امروزه به نام صحن انقلاب اسلامی شناخته می‌شود) بنا گردید تا زینت‌بخش این مکان مقدس باشد.

نادرشاه افشار که پادشاهی جنگجو و فاتح بود، در یکی از فتوحات خود در شهر هرات، سنگی یکپارچه و عظیم از جنس مرمر اعلا را مشاهده کرد و آن را به غنیمت گرفت. او که ارادت ویژه‌ای به مشهد و بارگاه رضوی داشت، دستور داد این سنگ عظیم‌الجثه را با دشواری‌های فراوان و امکانات محدود آن زمان، از هرات به مشهد منتقل کنند. هدف او ساخت یک «سنگاب» (ظرف بزرگ سنگی برای نگهداری آب) در جوار حرم بود. مورخان نقل می‌کنند که انتقال این سنگ یکپارچه، خود پروژه‌ای عظیم بود که چندین روز به طول انجامید و نشان از اهمیت این نذر برای شاه افشار داشت. اما داستان اصلی که باعث شد نام این مکان برای همیشه تغییر کند، ماجرایی فراتر از یک سنگ مرمری است.

ماجرای اسماعیل‌خان و راز بسته شمش طلا

شاید برای بسیاری از زائران و گردشگران تور مشهد این سوال پیش بیاید که اگر این بنا به دستور مستقیم نادرشاه و با غنایم او ساخته شده، چرا امروزه آن را با نام «سقاخانه اسماعیل طلا» می‌شناسیم؟ پاسخ در دل یک داستان حماسی و سرشار از ارادت نهفته است. روایت‌های معتبر تاریخی حاکی از آن است که یکی از سرداران وفادار و شجاع سپاه نادرشاه به نام «اسماعیل خان» (که برخی منابع او را جارچی‌باشی دربار نیز معرفی کرده‌اند)، نقشی کلیدی در تاریخچه این بنا ایفا کرده است.

نجات جان شاه و پاداش هم‌وزن طلا

ماجرا از این قرار بود که روزی بسته‌ای مشکوک برای نادرشاه ارسال می‌شود. این بسته که ظاهری عادی داشت، در واقع حاوی مواد منفجره برای ترور پادشاه بود. اسماعیل خان با هوشیاری و ذکاوت نظامی خود، متوجه خطر شده و بلافاصله بسته را از اقامتگاه شاه به بیرون پرتاب می‌کند. لحظاتی بعد، صدای انفجاری مهیب برمی‌خیزد و بدین ترتیب، جان نادرشاه از یک سوءقصد حتمی نجات می‌یابد.

نادرشاه که از این فداکاری و تیزهوشی سردارش به وجد آمده بود، دستور می‌دهد برای قدردانی از این خدمت بزرگ، دقیقاً «هم‌وزن اسماعیل خان» به او شمش طلا اهدا کنند. این پاداش، ثروتی عظیم و افسانه‌ای محسوب می‌شد که می‌توانست زندگی هر کسی را دگرگون کند.

وقفی ماندگار از سر عشق به امام رضا (ع)

اسماعیل خان که مردی مومن و دارای ارادتی خالصانه به امام هشتم (ع) بود، نگاهی متفاوت به این ثروت بادآورده داشت. او از پذیرش این طلاها برای مصارف شخصی امتناع ورزید و تصمیمی گرفت که نامش را جاودانه کرد. او از شاه درخواست کرد تا اجازه دهد با این حجم از طلا، سقف و گنبد سقاخانه خشتی و سنگی وسط صحن را طلاکوبی و تزیین کند. با موافقت نادرشاه، این پروژه هنری و مذهبی آغاز شد. از آن زمان تاکنون، نام این سردار باوفا بر پیشانی این سقاخانه درخشید و مردم مشهد و زائران، آن را به پاس این گذشت و فداکاری، «سقاخانه اسماعیل طلا» نامیدند.

معماری با‌شکوه؛ نگین درخشان صحن انقلاب

سقاخانه اسماعیل طلا تنها یک آبخوری نیست؛ بلکه یک شاهکار معماری است که ترکیبی ظریف از هنر ایرانی و اسلامی را به نمایش می‌گذارد. این بنا دارای پلانی **هشت‌ضلعی** است که نمادی از عدد هشت و ارادت به امام هشتم (ع) می‌باشد. سقف آن به صورت گنبدی شکل طراحی شده و همان‌طور که از نامش پیداست، با خشت‌های طلا پوشانده شده است که در زیر نور آفتاب مشهد، درخششی خیره‌کننده دارد.

ستون‌های سنگی مرمری که گنبد را بر دوش می‌کشند، با تراش‌های هنرمندانه خود، جلوه‌ای روحانی و استوار به بنا بخشیده‌اند. کاشی‌کاری‌های معرق و کتیبه‌های قرآنی اطراف سقاخانه نیز از دیگر زیبایی‌های این اثر ملی هستند.

بازسازی و مرمت در گذر زمان

این بنای تاریخی در طول سه قرن گذشته بارها مرمت شده است تا زیبایی و استحکام خود را حفظ کند. در سال ۱۳۴۷ هجری شمسی، زمانی که ساختار قدیمی دچار فرسودگی شده بود، تجدید بنای اساسی روی آن صورت گرفت. همچنین در سال ۱۳۸۹ هجری شمسی، آخرین بازسازی کلی و مدرن‌سازی سیستم آبرسانی انجام شد. در این بازسازی، شیرهای آب قدیمی و برنجی جای خود را به سیستم‌های شیر الکترونیکی (چشمی) دادند. این تغییر هوشمندانه باعث شد تا ضمن حفظ فرم کلی و تاریخی بنا، بهداشت و سهولت استفاده برای میلیون‌ها زائر فراهم شود.

اهمیت سقاخانه در فرهنگ عامه و باورهای قلبی مردم

در فرهنگ غنی شیعه و به خصوص در میان ایرانیان، سقاخانه جایگاهی فراتر از یک محل برای نوشیدن آب دارد. واژه «سقاخانه» خود یادآور تشنگی و عطش صحرای کربلا و لبان تشنه حضرت ابوالفضل العباس (ع) و امام حسین (ع) است. سقاخانه اسماعیل طلا در حرم مطهر رضوی، تلاقی‌گاه این احساسات مذهبی با تاریخ و هنر است.

آیین نوشیدن آب و ذکر سلام بر حسین (ع)

نوشیدن آب از سقاخانه اسماعیل طلا برای زائران تور مشهد، نوعی آیین زیارتی و روحانی محسوب می‌شود. بسیاری از زائران پس از اتمام طواف و زیارت، خود را با اشتیاق به مرکز صحن انقلاب می‌رسانند تا جرعه‌ای از آب گوارای این سقاخانه بنوشند. سنت دیرینه‌ای است که زائران هنگام نوشیدن آب، رو به قبله یا گنبد طلا ایستاده و با گفتن ذکر «سلام بر حسین (ع)» و «لعنت بر یزید»، گلویی تازه می‌کنند. باور عمومی و قوی بر این است که آب این سقاخانه متبرک است و شفا‌بخش؛ به همین دلیل بسیاری از مردم مقداری از آن را در ظرف‌های کوچک به عنوان تبرک و سوغات معنوی برای بیماران و عزیزان خود به شهر و دیارشان می‌برند.

نقطه قرار گمشدگان و وعده‌گاه عاشقان

سقاخانه اسماعیل طلا به دلیل موقعیت مرکزی و شاخص بودن بصری در صحن انقلاب، سال‌هاست که به عنوان مهم‌ترین «نقطه قرار» در حرم شناخته می‌شود. جمله‌ی نوستالژیک «قرارمون کنار اسماعیل طلا» برای مشهدی‌ها و زائران قدیمی، عبارتی آشنا و پر از خاطره است. در میان شلوغی و ازدحام جمعیت، این گنبد طلایی راهنمایی است برای کسانی که همراهان خود را گم کرده‌اند. گویی این مکان نه تنها تشنگی جسم، بلکه دلتنگی‌های روحی و سرگردانی زائران را نیز التیام می‌بخشد و پناهگاهی امن در دل حرم است.

موقعیت دقیق و نحوه دسترسی به سقاخانه

سقاخانه اسماعیل طلا دقیقاً در نقطه مرکزی **صحن انقلاب اسلامی** واقع شده است. این صحن که قدیمی‌های مشهد آن را به نام «صحن عتیق» یا «صحن سقاخانه» می‌شناسند، یکی از باشکوه‌ترین صحن‌های حرم است. برای رسیدن به این مکان مقدس، بهترین مسیر استفاده از ورودی‌های شیخ طبرسی یا نواب صفوی است که شما را مستقیماً به صحن انقلاب هدایت می‌کنند. این صحن همان جایی است که «پنجره فولاد» معروف در ضلع جنوبی و «ایوان طلا» (ایوان نادری) در ضلع جنوبی آن قرار دارند. ترکیب منظره‌ی گنبد طلای امام رضا (ع)، ایوان طلا و سقاخانه اسماعیل طلا در یک قاب، یکی از زیباترین و فتوژنیک‌ترین تصاویر حرم مطهر را می‌سازد که هر زائری دوست دارد آن را ثبت کند.

سوالات متداول درباره سقاخانه اسماعیل طلا

در این بخش به برخی از پرتکرارترین سوالات شما درباره این بنای تاریخی پاسخ می‌دهیم:

۱. چرا به این سقاخانه اسماعیل طلا می‌گویند؟

زیرا هزینه طلاکوبی گنبد و سقف آن توسط سرداری به نام «اسماعیل خان» در زمان نادرشاه افشار تامین شد. این طلاها پاداش نجات جان شاه بود که اسماعیل خان به جای استفاده شخصی، آن را وقف تزیین سقاخانه حرم کرد.

۲. آیا آب سقاخانه اسماعیل طلا قابل شرب و بهداشتی است؟

بله، کاملاً. سیستم آبرسانی سقاخانه در بازسازی‌های اخیر به شبکه آب شهری تصفیه شده و خنک‌کننده‌های قوی متصل شده است. همچنین استفاده از شیرهای چشمی (الکترونیک) باعث شده تا زائران بتوانند با رعایت کامل بهداشت و خیالی آسوده از آن بنوشند.

۳. سقاخانه دقیقا در کدام صحن حرم قرار دارد؟

این سقاخانه در وسط «صحن انقلاب اسلامی» واقع شده است که در میان مردم به صحن عتیق یا صحن کهنه نیز شهرت دارد.

۴. قدمت بنای سقاخانه اسماعیل طلا چقدر است؟

بنای اولیه و سنگی این سقاخانه مربوط به دوره افشاریه (سال‌های ۱۱۴۴-۱۱۴۵ هجری قمری) است و قدمتی در حدود ۳۰۰ سال دارد که البته در دوره‌های بعدی بازسازی و تکمیل شده است.

تاریخ انتشار : 1404/10/11